17 Οκτωβρίου 1912: Η απελευθέρωση του Παλαιοχωρίου

Σαν σήμερα πριν 114 χρόνια, στις 17 Οκτωβρίου 1912, το Παλαιοχώρι Παγγαίου έγραφε τη δική του σελίδα στην ιστορία της απελευθέρωσης από τον οθωμανικό ζυγό. Έπειτα από σχεδόν πέντε αιώνες σκλαβιάς, η προσμονή της λευτεριάς γινόταν πράξη και οι άνθρωποι του τόπου μας έβλεπαν να ξημερώνει μια διαφορετική ημέρα. Ήταν η εποχή που η ιστορία άλλαζε σελίδα και οι πόθοι γενεών ολόκληρων έβρισκαν διέξοδο μέσα από τον αγώνα για την εθνική αποκατάσταση.

Όπως καταγράφει ο Ξενοφών Μαλαμίδης, τότε δημοδιδάσκαλος στο Δημοτικό Σχολείο Παλαιοχωρίου, από την κήρυξη του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου, στις 5 Οκτωβρίου 1912, οι Έλληνες της επαρχίας Παγγαίου παρακολουθούσαν με αγωνία τις πολεμικές εξελίξεις και με ανείπωτη χαρά υποδέχονταν τα νέα για τις νίκες και την προέλαση του ελληνικού στρατού. Το δεύτερο δεκαήμερο του Οκτωβρίου, η ελπίδα άρχισε να παίρνει μορφή. Οι κάτοικοι αναζητούσαν τρόπους να συμβάλουν στον αγώνα της ελευθερίας, γνωρίζοντας πως η επόμενη ημέρα δεν ήταν εξασφαλισμένη. Μετά την κατάρρευση της οθωμανικής κυριαρχίας, οι βουλγαρικές βλέψεις απειλούσαν την περιοχή, καθώς βουλγαρικές δυνάμεις κατευθύνονταν ήδη προς τη Δράμα.

Μέσα σε αυτή την αβέβαιη συγκυρία, μια ομάδα Ελλήνων προσκόπων, με επικεφαλής τον οπλαρχηγό Δούκα Ζέρβα, εγκαταστάθηκε στο Ροδολείβος. Σε συνεννόηση με τον Μητροπολίτη Ελευθερουπόλεως Γερμανό, ο οποίος αργότερα θα αναδεικνυόταν εθνομάρτυρας, προετοίμαζε την πορεία προς την Ελευθερούπολη, με σκοπό την απελευθέρωση ολόκληρης της επαρχίας Παγγαίου.

Η κατάληψη της Δράμας από τους Βουλγάρους τις επόμενες ημέρες ενέτεινε την αγωνία. Ο Μητροπολίτης Γερμανός προέτρεψε τον Δούκα να επισπεύσει την επιχείρηση, προτού οι Βούλγαροι προλάβουν να καταλάβουν την Ελευθερούπολη. Ο οπλαρχηγός, ωστόσο, γνώριζε πως η δύναμή του δεν ήταν αρκετά ισχυρή και αντιμετώπιζε την αποστολή με επιφύλαξη.

Στα μέσα Οκτωβρίου, βουλγαρικές ένοπλες ομάδες κομιτατζήδων εισήλθαν στην Καβάλα, όπου άρχισαν να σκοτώνουν και να ληστεύουν εύπορους Οθωμανούς. Παρακολουθώντας με ανησυχία τις εξελίξεις και φοβούμενος πως η Ελευθερούπολη θα έπεφτε πρώτη στα χέρια των Βουλγάρων, ο Μητροπολίτης έστειλε στο Ροδολείβος τον ιερέα Νικόλαο Οικονόμου, μεταφέροντας επιστολή προς τον Δούκα με την παράκληση να κινηθεί χωρίς άλλη καθυστέρηση.

Και τότε έφτασε η 17η Οκτωβρίου, η μεγάλη μέρα! Ο Δούκας Ζέρβας ξεκίνησε από το Ροδολείβος με προορισμό την Ελευθερούπολη, αφοπλίζοντας στο πέρασμά του τα οθωμανικά αποσπάσματα. Τα νέα της άφιξής του έφτασαν και στο Παλαιοχώρι. Οι κάτοικοι, αποφασισμένοι να μη μείνουν απλοί θεατές των ιστορικών γεγονότων, αφόπλισαν τους Οθωμανούς και, έχοντας πλέον πάρει τα όπλα, συγκεντρώθηκαν στην κεντρική οδό για να υποδεχθούν το τμήμα του οπλαρχηγού. Η υποδοχή αυτή δεν ήταν μια απλή συνάντηση. Ήταν η έμπρακτη συμμετοχή ενός ολόκληρου χωριού στον αγώνα για την ελευθερία του.

Μαζί με τους άνδρες του Δούκα, οι Παλαιοχωρινοί κατευθύνθηκαν προς την Ελευθερούπολη. Στην τοποθεσία όπου βρίσκεται σήμερα το στρατόπεδο «Αμβράζη», τους περίμεναν οι οθωμανικές πολιτικές αρχές, ο έπαρχος, ο οικονομικός έφορος, ο αστυνόμος και άλλοι αξιωματούχοι, κρατώντας, σύμφωνα με την περιγραφή του Ξ. Μαλαμίδη, «άρτον και άλας επί δίσκου, ως και ξίφος ανεστραμμένον», σύμβολα της παράδοσης και της υποταγής.

Εκεί βρισκόταν ο Μητροπολίτης Γερμανός, περιστοιχισμένος από ιερείς με τα άμφιά τους, μαθητές και μαθήτριες των σχολείων, τη φιλαρμονική μουσική και πλήθος Ελλήνων κατοίκων. Οι καμπάνες των εκκλησιών ηχούσαν χαρμόσυνα, η φιλαρμονική παιάνιζε τον Εθνικό Ύμνο και εμβατήρια, ενώ τα παιδιά τραγουδούσαν πατριωτικά άσματα. Άνδρες, γυναίκες και παιδιά έκλαιγαν από χαρά και συγκίνηση, ελληνικές σημαίες υψώνονταν στα σπίτια και οι δρόμοι γέμιζαν από τον ενθουσιασμό ενός λαού που έβλεπε το όνειρο της ελευθερίας να γίνεται πραγματικότητα.

«Η χαρά του λαού είναι αδύνατον να περιγραφεί», σημειώνει ο Ξενοφών Μαλαμίδης, αποτυπώνοντας με λίγες λέξεις το μεγαλείο εκείνων των στιγμών.

Ο Μητροπολίτης Γερμανός ασπάστηκε τον οπλαρχηγό και οδήγησε την πομπή στο διοικητήριο της πόλης, όπου ο καπετάν Δούκας εγκαταστάθηκε στην έως τότε έδρα του Οθωμανού επάρχου. Για λίγο, η Ελευθερούπολη έμοιαζε να έχει αφήσει οριστικά πίσω της το παρελθόν.

Η χαρά, όμως, δεν έμελλε να κρατήσει πολύ. Τέσσερις ημέρες αργότερα, οι Βούλγαροι που βρίσκονταν στην Καβάλα πληροφορήθηκαν ότι στην Ελευθερούπολη δεν υπήρχε τακτικός ελληνικός στρατός. Με μια διμοιρία στρατιωτών εισήλθαν στην πόλη και εκδίωξαν τον καπετάν Δούκα. Έτσι, η περιοχή βρέθηκε και πάλι αντιμέτωπη με τις αντιπαραθέσεις και τις διεκδικήσεις που ακολούθησαν την υποχώρηση της οθωμανικής εξουσίας.

Τις παραμονές των Χριστουγέννων του 1912 έφτασε στην περιοχή ο ελληνικός στρατός και απελευθέρωσε τα χωριά του Παγγαίου. Η Ελευθερούπολη, ωστόσο, παρέμεινε υπό βουλγαρικό έλεγχο έως τις 26 Ιουνίου 1913, όταν ο ελληνικός στρατός αποβιβάστηκε στην Καβάλα, ανοίγοντας τον δρόμο για την απελευθέρωση της περιοχής και την εδραίωση της ελληνικής κυριαρχίας στη Μακεδονία.

Σήμερα λοιπόν, 17 Οκτωβρίου, το Παλαιοχώρι θυμάται και τιμά τη δική του ημέρα ελευθερίας. Μια ημέρα που δεν ανήκει μόνο στις σελίδες της ιστορίας, αλλά και στη συλλογική μνήμη του τόπου. Στους ανθρώπους που τόλμησαν, που πήραν τα όπλα, που βγήκαν στον δρόμο για να υποδεχθούν τους αγωνιστές και που έγιναν οι ίδιοι μέρος της μεγάλης αλλαγής. Γιατί η ιστορία ενός τόπου δεν γράφεται μονάχα από τους στρατούς και τους οπλαρχηγούς. Γράφεται και από τους απλούς ανθρώπους, από την απόφαση ενός χωριού να αγωνιστεί για την ελευθερία, από τη συγκίνηση μιας υποδοχής και από τη δύναμη μιας κοινότητας που αρνείται να ξεχάσει.

Ο "ματωμένος" Σεπτέμβριος του 1941

Αυτές οι ημέρες είναι ημέρες μνήμης για το Παλαιοχώρι Παγγαίου, όπως και για ολόκληρη την Ανατολική Μακεδονία, που λίγο έλειψε να θρηνήσει εκατοντάδες θύματα ως αντίποινα του κατοχικού βουλγαρικού στρατού για τα λεγόμενα «γεγονότα της Δράμας», πριν από 85 χρόνια.

Το μαρτύριο του παπά-Παράσχου Τασιούδη

    Ο π. Παράσχος Τααιούδης διετέλεσε εφημέριος Παλαιοχωρίου Παγγαίου από το 1924 έως το 1953. Συνελήφθη από τους Βουλγάρους την 28η Σεπτεμβρίου 1941 κατά τα γεγονότα της Δράμας, μαζί με άλλους 9 Παλαιοχωρινούς, με την κατηγορία ότι μετείχε σε επανάσταση. Οδηγήθηκε στην Ελευθερούπολη, όπου και κλείστηκε στα αστυνομικά κρατητήρια, στο κελί των μελλοθανάτων, μαζί με άλλους πέντε οι οποίοι και εκτελέστηκαν.

    Κατά την ανάκριση, του απευθύνθηκαν κατηγορίες ότι κάνει παρακλήσεις στην εκκλησία για να φύγουν οι Βούλγαροι και ότι μεταφέρει όπλα στην Καβάλα, τα οποία και διανέμει στους επαναστάτες, και τέλος ότι πήγε την παραμονή της επανάστασης στη Νικήσιανη για να συνεννοηθεί με άλλους επαναστάτες που βρίσκονταν εκεί.

    Επειδή δεν παραδέχθηκε τις κατηγορίες ξυλοκοπήθηκε με τον πλέον βάρβαρο τρόπο, και του ξεριζώθηκε η γενειάδα του από τους Βούλγαρους χωροφύλακες. Στη συνέχεια μεταφέρθηκε στο θάλαμο των βασανιστηρίων και παραδόθηκε στους ειδικούς δήμιους και βασανιστές οι οποίοι, αφού τον έγδυσαν, υπεβλήθη σε ανήκουστα βασανιστήρια και εξευτελισμούς, ενώ τον ξυλοκοπούσαν επί ώρες μέχρι αιμορραγίας, και τότε τον μετέφεραν στο κρατητήριο. Την επομένη επαναλήφθηκε ο ξυλοδαρμός από το πρωί μέχρι το μεσημέρι, και αφού κατέστη ετοιμοθάνατος μεταφέρθηκε και πάλι στο κρατητήριο.

    Όταν μετά από 8 ημέρες απελευθερώθηκε, επανήλθε στο σπίτι του όπου και έμεινε κλινήρης για 7 μήνες. Το σπίτι του λεηλατήθηκε.

Οι νεκροί Παλαιοχωρινοί

    Ο φόρος αίματος που πλήρωσε το Παλαιοχώρι ήταν μεγάλος. Σαν σήμερα, στις 29 Σεπτεμβρίου 1941, εκτελέστηκαν στη Δράμα δια τυφεκισμού οι Κωνσταντίνος Θαλασσούδης, Αριστοτέλης Βαλσαμίδης, 27 ετών και Παύλος Τσελίκης 24 ετών με την κατηγορία ότι συμμετείχαν στα γεγονότα της Δράμας.

    Μία ημέρα αργότερα, στις 30 Σεπτεμβρίου 1941, η βουλγαρική αεροπορία βομβάρδισε την πλατεία του χωριού, σκοτώνοντας τον 60χρονο Σαράντη Τσιπουρόπουλο, και προκαλώντας σημαντικές ζημιές στα σπίτια γύρω από το σημείο που έπεσε η βόμβα.

    Τέλος, την 1η Οκτωβρίου 1941 τμήμα του κατοχικού βουλγαρικού στρατού μπήκε στο Παλαιοχώρι και συγκέντρωσε τους άρρενες κατοίκους στην αυλή του Δημοτικού Σχολείου για να τους εκτελέσει, στο πλαίσιο των αντιποίνων για την εξέγερση της Δράμας. Δύο πολυβόλα στήθηκαν απέναντι από τους συγκεντρωμένους Παλαιοχωρινούς. Ωστόσο οι διαπραγματεύσεις και η αποφασιστικότητα των κατοίκων του χωριού ματαίωσαν την τελευταία στιγμή την εκτέλεση.

Για τη σχολική χρονιά!

Στα μέσα στου 20ου αιώνα, χρόνια δύσκολα που ακολούθησαν τον πόλεμο, τέτοιες μέρες, τα παιδιά έφταναν στο σχολείο όπως μπορούσαν. Άλλα ήταν ξυπόλυτα, άλλα φορούσαν παπούτσια μεγαλύτερα από τα πόδια τους και άλλα κρατούσαν αυτοσχέδιες τσάντες από ύφασμα ή παλιά σακιά. Τα ρούχα τους ήταν φτωχικά και τα πράγματά τους λιγοστά, όμως τα πρόσωπά τους έμεναν φωτεινά και χαμογελαστά, κι ας είχαν μάθει από πολύ νωρίς πως η ζωή είναι δύσκολη.

Όταν χτυπούσε το καμπανάκι του σχολείου, όλα έμοιαζαν να αλλάζουν. Για λίγες ώρες, το σχολείο γινόταν ένας μικρός κόσμος μακριά από τις στερήσεις. Στα διαλείμματα, οι αυλές γέμιζαν φωνές, κυνηγητό και παιχνίδια, κι εκεί, πάνω στο χώμα, τα παιδιά ξεχνούσαν για λίγο την κούραση του καλοκαιριού.

Γιατί το καλοκαίρι τους δεν ήταν συνώνυμο των διακοπών. Ήταν καπνός, χώμα και ιδρώτας. Από τα χαράματα ως αργά τη νύχτα, ολόκληρες οικογένειες δούλευαν στα καπνοχώραφα, με τα παιδιά να στέκονται δίπλα στους γονείς τους και τα μικρά τους χέρια να μαθαίνουν από νωρίς να βοηθούν.

Γι’ αυτό, όταν ερχόταν ο Σεπτέμβριος και ακουγόταν το πρώτο σχολικό κάλεσμα, η επιστροφή στο σχολείο έμοιαζε με μια μικρή γιορτή. Για μια στιγμή, η φτώχεια έμενε έξω από την πόρτα και μέσα έμπαιναν μόνο τα παιδιά. Έμπαιναν με τα ξυπόλυτα πόδια τους, τις αυτοσχέδιες τσάντες, τα πλατιά χαμόγελά τους και τα παιδικά μάτια τους που έλαμπαν.

Ας συνεχίσουν να λάμπουν τα παιδικά μάτια και σήμερα.

Τα παιχνίδια της αλάνας

Παιχνίδια 70 και πλέον ετών… Ξύλο, σίδερο, πηλός, και μια κλωστή, όλα δουλεμένα στο χέρι. Όμως μπορούσαν να κερδίσουν τη χαρά και τον ενθουσιασμό των παιδιών. Αν και αυτά τα παιχνίδια δεν είχαν φωτάκια να αναβοσβήνουν και χρώματα, είχαν κάτι μοναδικό και πολύτιμο. Είχαν περίσσιο χώρο για να στεγάσουν τα παιδικά όνειρα.

Αυτά τα λιτά αντικείμενα, φθαρμένα σήμερα από τον χρόνο, μοιάζουν να κρατούν ακόμη κάτι από τα παιδικά γέλια εκείνων των χρόνων. Μοιάζουν να κρατούν πάνω τους λίγη από τη σκόνη των αυλών, τον ήλιο των καλοκαιριών και τα χέρια των παιδιών που κάποτε τα κράτησαν.

Αυτά τα παιχνίδια είναι πια αναμνήσεις της χαράς που βρισκόταν σε απλά και ευτελή πράγματα της καθημερινότητας.

Όνειρα που χωρούσαν ολόκληρο τον κόσμο

 

Εκείνα τα καλοκαίρια στο Παλαιοχώρι Παγγαίου είχαν τη μυρωδιά του καπνού και του ζεστού χώματος, την μυρωδιά ενός αγροτικού καλοκαιριού. Ανάμεσα στα χωράφια και στις ατέλειωτες δουλειές κάτω από τον αδυσώπητο ήλιο, ένα μικρό παιδί αναζητούσε κρυφά τις δικές του ανάσες.

Τα μικρά του χέρια, κιτρινισμένα ακόμη από την πίκρα του καπνού και τον μόχθο της ημέρας, περίμεναν τη λιγοστή ώρα της ξεκούρασης. Τότε άνοιγε ένα παιδικό βιβλίο ή ένα περιοδικό. Και ξαφνικά, ο κόσμος άλλαζε. Για λίγη ώρα τα καπνόφυλλα, η ζέστη και η κούραση έμεναν έξω από τις σελίδες. Εκεί μέσα υπήρχαν εικόνες, ιστορίες, μακρινά μέρη και όνειρα που χωρούσαν ολόκληρο τον κόσμο.

Ύστερα το περιοδικό έκλεινε βιαστικά και αφηνόταν πάλι στην άκρη, σαν ένα μικρό, ένοχο μυστικό. Γιατί η ζωή περίμενε, ενώ τα χωράφια, τα καπνά και οι δουλειές δεν μπορούσαν να περιμένουν.

Κι όμως, χρόνια αργότερα, εκείνες οι λίγες κλεφτές σελίδες μοιάζουν πιο φωτεινές από ολόκληρα εκείνα τα καλοκαίρια. Γιατί χωρίς να το γνωρίζει τότε το παιδί, μέσα τους είχε φυλαχτεί κάτι πολύ πιο πολύτιμο από μια ιστορία. Φυλάχτηκε ένα μικρό κομμάτι από την παιδική ηλικία του πατέρα μου, από τα όνειρά του και από έναν κόσμο που έφυγε μαζί με εκείνα τα καλοκαίρια που δεν θα γυρίσουν ποτέ.

Η ιστορία πίσω από ένα τοπωνύμιο

Πόσο συχνά ένα τοπωνύμιο μπορεί να κρύβει μια αληθινή ιστορία που ισορροπεί ανάμεσα στη μνήμη, τον θρύλο και τα ιστορικά γεγονότα;

Μια άγνωστη, αλλά συγκλονιστική σελίδα της τοπικής ιστορίας, όπου η προφορική παράδοση συναντά τις ιστορικές πηγές και η συλλογική μνήμη αποκαλύπτει το αληθινό πρόσωπο ενός τόπου που εξακολουθεί να αφηγείται το παρελθόν του…

Το κουρμπάνι του Προφήτη Ηλία

Υπάρχουν έθιμα που δεν γράφτηκαν ποτέ σε βιβλία. Τα κράτησαν ζωντανά οι παλάμες που μοσχοβόλησαν καπνό από τα καζάνια, οι ώμοι που κουβάλησαν ξύλα, οι γέροντες που τα διηγήθηκαν στα εγγόνια τους σαν προσευχή. Ένα από αυτά είναι το κουρμπάνι του Προφήτη Ηλία στο Παλαιοχώρι του Παγγαίου.

Λίγες μέρες πριν από τη γιορτή, το χωριό άλλαζε ανάσα. Οι νέοι ανηφόριζαν στο βουνό με τα ζώα τους στολισμένα με πολύχρωμες χάντρες και μεγάλα κουδούνια, τα περίφημα «Τσάνια». Έπαιρναν την ευχή του παπά και ξεκινούσαν για το δάσος, εκεί όπου θα έκοβαν τα ξύλα που θα έτρεφαν τη φωτιά του κουρμπανιού. Ήταν μια τελετουργία που ένωνε γενιές, μια υπόσχεση ότι η παράδοση δεν θα σβήσει όσο θα ακούγεται ο ήχος των κουδουνιών να κατηφορίζει από το βουνό.

Κι έπειτα ερχόταν η μεγάλη μέρα.

Τα καζάνια άρχιζαν να σιγοβράζουν από τα χαράματα. Ο αχνός ανέβαινε σαν θυμίαμα στον καλοκαιρινό ουρανό, ανακατεύοντας το άρωμα του κρέατος με τη μυρωδιά του ξύλου και της ρίγανης. Δεν ήταν απλώς φαγητό. Ήταν ευλογία, τάμα, ευχαριστία. Ήταν το μερίδιο που ανήκε σε όλους, είτε είχαν πολλά είτε λίγα. Γύρω από το κουρμπάνι δεν υπήρχαν ξένοι. Όλοι γίνονταν μια μεγάλη οικογένεια, γιατί το κοινό τραπέζι είχε πάντα μεγαλύτερη αξία από το ατομικό πιάτο.

Στο Παλαιοχώρι, ο Προφήτης Ηλίας δεν κατοικεί μόνο στο εκκλησάκι του. Κατοικεί στις μνήμες των ανθρώπων. Στα πρόσωπα εκείνων που επιστρέφουν κάθε Ιούλιο από τα πέρατα της Ελλάδας και του κόσμου, μόνο και μόνο για να ξαναβρεθούν στον τόπο όπου κάποτε κρατούσαν το χέρι του παππού τους. Εκεί όπου έμαθαν πως η παράδοση δεν είναι μια παράσταση για τους επισκέπτες, αλλά ένας δεσμός που ενώνει τους ζωντανούς με όσους έφυγαν.

Κάποτε, όταν τα βράδια δεν τα φώτιζαν οι οθόνες αλλά τα αστέρια, το πανηγύρι κρατούσε ως το ξημέρωμα. Το κλαρίνο έπαιρνε τη θέση της σιωπής, οι κύκλοι του χορού άνοιγαν σαν αγκαλιές και οι ηλικιωμένοι χαμογελούσαν βλέποντας τα παιδιά να συνεχίζουν τα ίδια βήματα που είχαν χορέψει κι εκείνοι. Έτσι ταξίδευε η μνήμη: όχι μέσα από βιβλία, αλλά μέσα από έναν σκοπό, ένα πιάτο κουρμπάνι και έναν ζωηρό χορό.

Το κουρμπάνι του Προφήτη Ηλία δεν είναι μόνο μια γεύση ούτε μόνο ένα θρησκευτικό έθιμο. Είναι η ίδια η ψυχή του χωριού. Είναι η απόδειξη ότι η κοινότητα μπορεί ακόμη να συγκεντρώνεται, να μοιράζεται τον κόπο, την πίστη και τη χαρά. Κι όσο θα αντηχούν τα «Τσάνια» στις πλαγιές του Παγγαίου, όσο θα βράζουν τα καζάνια και θα υψώνεται ο αχνός προς τον ουρανό, το Παλαιοχώρι θα θυμίζει πως οι παραδόσεις δεν επιβιώνουν επειδή διατηρούνται στα μουσεία, αλλά επειδή συνεχίζουν να υπάρχουν στους χτύπους της καρδιάς των ανθρώπων.

Ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη ευλογία του πανηγυριού: πως κάθε χρόνο, για μία μέρα, ο χρόνος μοιάζει να κάνει πίσω. Οι απόντες επιστρέφουν στη μνήμη, οι παλιοί συναντούν τους νέους, και γύρω από το ίδιο καζάνι το χθες δίνει το χέρι στο σήμερα. Εκεί, γύρω απο το εκκλησάκι του Προφήτη Ηλία και στις πλαγιές του αιώνιου Παγγαίου, το κουρμπάνι δεν χορταίνει μόνο το σώμα, χορταίνει την ανάγκη του ανθρώπου να ανήκει κάπου.

Όταν η ιστορία του τόπου μας εξακολουθεί να αφηγείται τον εαυτό της

Υπάρχουν παραδόσεις που δεν ανήκουν μόνο στο χθες αλλά επιστρέφουν κάθε χρόνο για να θυμίσουν ποιοι είμαστε.

Τα «Τσάνια» του Παλαιοχωρίου Παγγαίου ζωντανεύουν ξανά, φέρνοντας μαζί τους τον ήχο των κουδουνιών, το βηματισμό των αλόγων, τις μνήμες των προγόνων και την ψυχή ενός τόπου που κρατά τις ρίζες του βαθιά στη γη του Παγγαίου.

Οι αναβάτες με τα στολισμένα ζώα και τα χαρακτηριστικά κουδούνια, τα «Τσάνια», ακολουθούν τη διαδρομή προς το βουνό για τη συλλογή ξύλων για το κουρμπάνι του Προφήτη Ηλία, πριν επιστρέψουν στο χωριό μέσα σε γιορτινή πομπή και παραδοσιακό γλέντι. Μια μοναδική εμπειρία μνήμης, πίστης και συλλογικής ταυτότητας που ενώνει τις γενιές και τιμά την πολιτιστική κληρονομιά του Παγγαίου.

Μια διαδρομή που ενώνει πίστη, παράδοση και συλλογική μνήμη. Μια γιορτή που δεν αναπαριστά απλώς το παρελθόν, αλλά το συνεχίζει.

Γιατί όσο ακούγονται τα «Τσάνια», η ιστορία του τόπου μας εξακολουθεί να αφηγείται τον εαυτό της.

Για την αξιοπρέπεια του μόχθου

Κάποτε, στις γωνιές των χωριών, εκεί όπου ο χρόνος κυλούσε αργά σαν ψίθυρος, οι τσαγκάρηδες έφτιαχναν με τα χέρια τους μικρά θαύματα. Η βελόνα τους κεντούσε το φθαρμένο δέρμα, το καλαπόδι κρατούσε τον ρυθμό της τέχνης και κάθε χτύπος του σφυριού έμοιαζε να γιατρεύει όχι μόνο τα παπούτσια, αλλά και τις ατέλειες της ίδιας της ζωής. Στα ταπεινά τους εργαστήρια γεννιόταν η αξιοπρέπεια του μόχθου, ενώ οι μυρωδιές του δέρματος, της κόλλας και του κεριού ενώνονταν με τις αφηγήσεις των περαστικών, σαν να ύφαιναν όλες μαζί τη μνήμη ενός τόπου. Μα οι καιροί άλλαξαν και οι ήχοι εκείνοι χάθηκαν, αφήνοντας πίσω τους μονάχα τη γλυκόπικρη νοσταλγία μιας τέχνης που σβήνει.

Η μνήμη μας ανακαλεί με σεβασμό τη μορφή του τελευταίου τσαγκάρη του Παλαιοχωρίου του Χρήστου Τασιούδη, του γνωστού «Τσώμη», ενός αυθεντικού φύλακα μιας τέχνης που άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στις ψυχές και στις διαδρομές του τόπου και των ανθρώπων του.

Ο ήχος της σάλπιγγας

Ο ήχος της σάλπιγγας έσκιζε το πρωινό σαν λεπτή, αόρατη κλωστή. Ήταν καθαρός, σχεδόν διάφανος, κι όμως βαρύς από κάτι που δεν λεγόταν. Στα στρατόπεδα της δεκαετίας του ’60 δεν ήταν απλώς σήμα, ήταν ανάσα, χρόνος, μνήμη.

Ο σαλπιγκτής δεν φυσούσε μόνο μέταλλο, μα ολόκληρη τη ζωή του. Μέσα σε κάθε εγερτήριο κρυβόταν ένα παιδί που κάποτε στεκόταν στη φιλαρμονική και μάθαινε να δίνει μορφή στον αέρα. Και πως ακόμη κι όταν η στολή βάραινε τους ώμους του, ο ήχος του είχε μια ανεξήγητη γλυκύτητα — σαν να θυμόταν.

Κάθε αυγή και κάθε δειλινό, ο κόσμος ξεκινούσε και τελείωνε με τη δική του πνοή. Ένας τέτοιος άνθρωπος, ένας τέτοιος σαλπιγκτής… ήταν ο πατέρας μου.

(Στη φωτογραφία ο πατέρας μου Χρήστος Μεντίζης κατά τη διάρκεια της θητείας του).

Χριστός Ανέστη!

 

Μεγάλη Παρασκευή

 

Μεγάλη Πέμπτη

 

Σήμερον κρεμᾶται ἐπὶ ξύλου ὁ ἐν ὕδασι τὴν γῆν κρεμάσας.

Στέφανον ἐξ ἀκανθῶν περιτίθεται ὁ τῶν ἀγγέλων Βασιλεύς.

Ψευδῆ πορφύραν περιβάλλεται ὁ περιβάλλων τὸν οὐρανὸν ἐν Νεφέλαις.

Ράπισμα κατεδέξατο ὁ ἐν Ἰορδάνῃ ἐλευθερώσας τὸν Ἀδάμ.

Ἥλοις προσηλώθη ὁ Νυμφίος τῆς Ἐκκλησίας.

Λόγχῃ ἐκεντήθη ὁ Υἱὸς τῆς Παρθένου.

Προσκυνοῦμεν σου τὰ πάθη, Χριστέ.

Δεῖξον ἡμῖν καὶ τὴν ἔνδοξόν σου ἀνάστασιν!

Με αφορμή την επέτειο της 25ης Μαρτίου

    

    Στις αυλές με το χώμα και τις ασβεστωμένες πέτρες, εκεί όπου οι φωνές των παιδιών αντηχούσαν σαν μικρές καμπάνες, γεννιόταν σιωπηλά μια βαθιά αγάπη για την πατρίδα. Δεν τη δίδασκαν με λόγια βαριά, μα τη σκόρπιζαν μέσα στα παιχνίδια και στις αυτοσχέδιες παρελάσεις με ξύλινα σπαθιά και σημαίες φτιαγμένες από χαρτί. Εκεί, μέσα στη φαντασία και την αθωότητα, οι έννοιες της ελευθερίας και της θυσίας ρίζωναν απαλά, σαν σπόροι που δεν φαίνονται, μα μεγαλώνουν βαθιά στην ψυχή.

    Και όταν πλησίαζαν οι μέρες των επετείων, όπως η 25η Μαρτίου, όλο το χωριό ή η γειτονιά άλλαζε, τα παιδιά φορούσαν τα καλά τους και στέκονταν με μια παράξενη περηφάνια, χωρίς να καταλαβαίνουν πλήρως το βάρος της στιγμής, μα νιώθοντάς το. Τα ποιήματα που απάγγελλαν και τα τραγούδια που μάθαιναν γίνονταν γέφυρες με το παρελθόν, ένας τρόπος να αγγίξουν την ιστορία όχι σαν μάθημα, αλλά σαν ζωντανή μνήμη. Έτσι, μέσα από μικρές τελετές και μεγάλα όνειρα, μάθαιναν να εκτιμούν ιδανικά που δεν φθείρονται, κουβαλώντας τα αργότερα στη ζωή τους σαν ένα γλυκό, ανεξίτηλο αποτύπωμα.

Χρόνια πολλά Ελλάδα μας!

 

Σαν γραμμόφωνο....

    

Στο Παλαιοχώρι  του Παγγαίου, τότε που ο χρόνος κυλούσε πιο αργά και οι στιγμές είχαν βάρος και ψυχή, τα καφενεία ήταν ζεστές γωνιές, όπου οι άνθρωποι αντάμωναν μετά τον μόχθο της γης. Μέσα σε καπνούς από τσιγάρα και ψιθύρους κουβέντας, το γραμμόφωνο γύριζε αργά, σκορπίζοντας εκείνον τον βαθύ, ζεστό ήχο που αγκάλιαζε τις καρδιές.

    Οι νότες έμοιαζαν να στάζουν νοσταλγία, να κουβαλούν ιστορίες ανείπωτες, έρωτες που άνθισαν και χάθηκαν, γέλια που αντήχησαν και σιώπησαν. Κάθε τραγούδι ήταν μια ανάμνηση, κάθε μελωδία μια πληγή γλυκιά, που ένωνε τους θαμώνες σε μια σιωπηλή συμφωνία συναισθημάτων.

    Κι εκεί, ανάμεσα σε ποτήρια και βλέμματα χαμένα στο παρελθόν, η ζωή αποκτούσε έναν αλλιώτικο παλμό — βαθύ, ανθρώπινο, αληθινό. Σαν τον ήχο του γραμμοφώνου που ακόμη αντηχεί, κάπου μέσα στον χρόνο.

Οι υπαίθριοι φωτογράφοι του Παλαιοχωρίου Παγγαίου!

Από τη δεκαετία του 1920 μέχρι και τα τέλη της δεκαετίας του 1960 στο Παλαιοχώρι, που ανθεί οικονομικά κυρίως λόγω της παραγωγής καπνού, δραστηριοποιούνται πολλοί υπαίθριοι ή κατά πολλούς «πλανόδιοι» φωτογράφοι. Οι φωτογράφοι αυτοί ουσιαστικά έβρισκαν τους εν δυνάμει πελάτες τους ώστε να τους φωτογραφίσουν σε πολυσύχναστα μέρη, εκεί που οι άνθρωποι έκαναν την βόλτα τους ή διασκέδαζαν. Τους έβρισκες σε μεγάλες εθνικές γιορτές, σε παρελάσεις, σε πανηγύρια και σε άλλες εκδηλώσεις, κάθε εποχή του χρόνου. Η πρακτική των πλανόδιων φωτογράφων ήταν απλή τραβούσαν φωτογραφίες έπαιρναν μια προκαταβολή και μετά είτε οι πελάτες περνούσαν από το χώρο τους για να παραλάβουν τις φωτογραφίες τους ή οι ίδιοι οι φωτογράφοι τις διένειμαν στη βόλτα ή στα σπίτια των πελατών. Τα χρόνια πέρασαν και το μοναδικό σημάδι αυτών των φωτογράφων διασώθηκε στην πίσω πλευρά κάποιων φωτογραφιών… Συναντούμε το λογότυπο «ΦΩΤΟ – ΠΑΓΓΑΙΟΝ» του Σάββα Χατζησάββα, το «ΦΩΤΟ – ΛΟΥΚΑΣ» του Λουκά Κυρκόπουλου, το «ΦΩΤΟ – ΛΑΚΗΣ», ΤΟ «ΦΩΤΟ – Β. ΧΑΤΖΗΣΦΕΤΚΟΥ», του Βασίλη Χατζησφέτκου, το «ΦΩΤΟ – ΝΑΥΤΑΚΗ» και το «ΦΩΤΟ – ΓΚΙΣΔΑΒΙΔΗΣ».

Οι «καλαμποκιέρες» στο Παλαιοχώρι Παγγαίου!

Αυτή την περίοδο οι μηχανές …έπαιρναν φωτιά, ήταν άλλωστε η εποχή που τα καλαμπόκια από τη βάλτα έφταναν στο χωριό, στις «κλούβες», ως «κουμπάκες». Και μετά ερχόταν η ώρα της καλαμποκιέρας, αυτής της μηχανής που έβγαζε το καλαμπόκι από τα κοτσάνια και διευκόλυνε πολύ τους παραγωγούς. Έβαζαν τις κουμπάκες και έπαιρναν, καθαρό, το πολυπόθητο καλαμπόκι. Σήμερα οι καλαμποκιέρες είναι μια ανάμνηση που ελάχιστα ξεπροβάλει απ’ την αχλή της λήθης…

Ο μπαρμπα - Μανώλης...

 Αδρές μνήμες και χρώματα....

    "Διάφανη, λεπτή κρυστάλλινη ήταν η επιδερμίδα στο πρόσωπό του. Στολισμένη με μελανοκόκκινες σπασμένες μικρές φλεβίτσες. Μικροσκοπικά αιμάτινα ρυάκια. Περισσότερο τα προεξέχοντα μήλα στολισμένα ήταν, χαρίζοντας σ’ όλο το πρόσωπό του, ένα απαλό ροδοκόκκινο χρώμα. Σαν από ντροπή. Μύτη λεπτή και μάτια σκούρα καφετιά, γυαλιστερά σαν των πουλιών. Όμορφη όψη, γοητευτική. Πουκάμισο λευκό κουμπωμένο ως και το τελευταίο κουμπί, στριμώχνοντας και αναγκάζοντας την επιδερμίδα του λαιμού του να ξεχειλίζει. Γιλέκο σκούρο, και στο τσεπάκι του το ασημί ρολόι με την αλυσιδίτσα του να κρέμεται απ’ έξω. Σακάκι επίσης σκούρο με πολύ ψιλές δυσδιάκριτες χρωματιστές ρίγες. Παντελόνι μαύρο, τσόχινο, φαρδύ, με το υφασμάτινο ζωνάρι τυλιγμένο δυο τρεις φορές γύρω από τη μέση του. Απαραίτητη και η τραγιάσκα. Τον χειμώνα για το κρύο και το καλοκαίρι για τον ήλιο. Σκληρά και γερά μαύρα παπούτσια. Για το περπάτημα. Ατέλειωτο περπάτημα. Λόγω της δουλειάς του. Μόνιμο πηγαίο χαμόγελο και μια σπάνια ευγένεια και καλοσύνη τα επιπλέον στολίδια στο πρόσωπό του. Ωραία παρουσία, όμορφο πρόσωπο και με πολλές επιτυχίες στις γυναίκες. Καρδιοκατακτητής.

    Και η φωνή του, γλυκιά καμπάνα. Ως και έκθεση στη τρίτη Δημοτικού μια φορά είχε βάλει ο δάσκαλος, με θέμα: «Ο μπάρμπα Μανώλης, το αηδόνι του χωριού μας». Σε όλο το χωριό ακούγονταν. Κελαριστή, μελωδική, με μια γλυκιά ζεστή βραχνάδα απόλυτα ερωτική, ήταν η φωνή του. Καρδιοχτυπούσαν οι γυναίκες ακούγοντάς τον.

    Ντομάτες, μελιτζάνες, πιπεριές σταμπόλια και καμπάδικες, λάχανα, πράσα, κουνουπίδια και ότι άλλο ζαρζαβατικό καλλιεργούσε στο χωράφι του.

    Όλα τα χωριά γυρνούσε ο μπάρμπα Μανώλης με το άλογό του στην αρχή και το γαϊδουράκι με το κάρο τα επόμενα χρόνια. Και αυτός ανεβασμένος πάνω όταν ήταν ισιάδα, ποδαράτα δίπλα στο ζωντανό κρατώντας το καπίστρι όταν ο δρόμος ήταν ανηφορικός. Και είχε μπόλικες ανηφόρες στα χωριά μας, χτισμένα τα πιο πολλά στους πρόποδες του βουνού τού Ορφέα, του όμορφου κατάφυτου και δροσερού Παγγαίου. Από τα χαράματα ξεκινούσε η μέρα του. Μάζευε τα ζαρζαβατικά τής εποχής, τα αράδιαζε όμορφα στα ξύλινα κασάκια, τα φόρτωνε στο κάρο, έζευε το ζωντανό και ξεκινούσε παίρνοντας τον δημόσιο δρόμο, ενόσω ακόμα ο Αυγερινός δήλωνε με την παρουσία του το τελείωμα της νύχτας και το ξεκίνημα της μέρας. Δευτέρα, Τετάρτη, Παρασκευή δυτικά, Τρίτη, Πέμπτη, Σάββατο ανατολικά. Όταν η κατεύθυνσή του ήταν προς τα δυτικά περνούσε πρώτα από ένα χωριό χαμηλά στον κάμπο και μετά από μια ισιάδα δύο περίπου χιλιομέτρων, έπαιρνε τον δύσκολο ανηφορικό δρόμο για το δικό μου χωριό. Από τα πρώτα ακόμα σπίτια της Δρυάδας χαμηλά στην είσοδο του χωριού ακούγονταν. Από κει έφτανε η φωνή του στα τελευταία σπίτια, ψηλά, στις καστανιές. (…).

    Γενιές μεγάλωσαν μαζί του. Και πέρασαν κι άλλα χρόνια κι ήρθαν τα αυτοκίνητα με τα σκληρόφωνα μεγάφωνα, χάθηκε ο Μπάρμπα Μανώλης, έλειψε η φωνή του, έφυγαν και “έφυγαν” οι άνθρωποι. Άλλοι σε ξένα μέρη πήγαν και άλλοι ψηλά ταξίδεψαν. Πολλά σπίτια έκλεισαν και ερήμωσαν οι γειτονιές. Χρόνια και χρόνια πέρασαν, σαν μια στιγμή να ήταν, ούτε καν μιας ανάσας χρόνος (…)".

(Απόσπασμα διηγήματος του Άγγελου Τσανάκα που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Πρωϊνή», στις 25 Μαρτίου 2018)

29 Σεπτεμβρίου - 1 Οκτωβρίου 1941: H σφαγή που αποφεύχθηκε την τελευταία στιγμή στο Παλαιοχώρι Παγγαίου

     Αυτές οι ημέρες είναι ημέρες μνήμης για το Παλαιοχώρι Παγγαίου, όπως και για ολόκληρη την Ανατολική Μακεδονία, που λίγο έλειψε να θρηνήσει εκατοντάδες θύματα. Παράλληλα όμως και ημέρες πένθους για τους τέσσερις Παλαιοχωρινούς που έχασαν τη ζωή τους από τα "αντίποινα" του βουλγαρικού στρατού.

    Πριν από 84 χρόνια, την  1η Οκτωβρίου 1941 τμήμα του κατοχικού βουλγαρικού στρατού μπήκε στο Παλαιοχώρι και  συγκέντρωσε τους άρρενες κατοίκους στην αυλή του Δημοτικού Σχολείου για να τους εκτελέσει, στο πλαίσιο των αντιποίνων για την εξέγερση της Δράμας, που ήταν η πρώτη δράση αντίστασης στην κατεχόμενη Ελλάδα. Δύο πολυβόλα στήθηκαν απέναντι από τους συγκεντρωμένους Παλαιοχωρινούς. Ωστόσο οι διαπραγματεύσεις και η αποφασιστικότητα των κατοίκων του χωριού ματαίωσαν την τελευταία στιγμή την εκτέλεση. 

    Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι το Παλαιοχώρι δεν αποτέλεσε στόχο για τους Βουλγάρους. Την προηγούμενη μέρα, στις 30 Σεπτεμβρίου 1941, η βουλγαρική αεροπορία βομβάρδισε την πλατεία του χωριού, σκοτώνοντας τον 60χρονο Σαράντη Τσιπουρόπουλο, και προκαλώντας σημαντικές ζημιές στα σπίτια γύρω από το σημείο που έπεσε η βόμβα. Ο φόρος αίματος που πλήρωσε το Παλαιοχώρι όμως ήταν ακόμη μεγαλύτερος, αφού μια μέρα νωρίτερα, σαν σήμερα, στις 29 Σεπτεμβρίου 1941, εκτελέστηκαν στη Δράμα δια τυφεκισμού οι Κωνσταντίνος Θαλασσούδης, Αριστοτέλης Βαλσαμίδης, 27 ετών και Παύλος Τσελίκης 24 ετών.      

    Τα γεγονότα αυτά οδήγησαν στο βουνό πολλούς Παλαιοχωρινούς, οι οποίοι και στελέχωσαν τις αντάρτικες ομάδες που συγκροτήθηκαν  τον ερχόμενο χειμώνα (1941-1942). Αυτοί οι Παλαιοχωρινοί πρωτοστάτησαν σε όλες τις μάχες ενάντια στους κατακτητές, στις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις κατά των  Βουλγάρων και, τέλος, στην απελευθέρωση του χωριού το φθινόπωρο του 1944. 

Ας  μην ξεχνάμε την ιστορία μας...

Τιμή και Δόξα στους τέσσερις νεκρούς Παλαιοχωρινούς!

Τιμή και Δόξα σε όλους όσοι αγωνίστηκαν για την Ελευθερία!