Ο "ματωμένος" Σεπτέμβριος του 1941

Αυτές οι ημέρες είναι ημέρες μνήμης για το Παλαιοχώρι Παγγαίου, όπως και για ολόκληρη την Ανατολική Μακεδονία, που λίγο έλειψε να θρηνήσει εκατοντάδες θύματα ως αντίποινα του κατοχικού βουλγαρικού στρατού για τα λεγόμενα «γεγονότα της Δράμας», πριν από 85 χρόνια.

Το μαρτύριο του παπά-Παράσχου Τασιούδη

    Ο π. Παράσχος Τααιούδης διετέλεσε εφημέριος Παλαιοχωρίου Παγγαίου από το 1924 έως το 1953. Συνελήφθη από τους Βουλγάρους την 28η Σεπτεμβρίου 1941 κατά τα γεγονότα της Δράμας, μαζί με άλλους 9 Παλαιοχωρινούς, με την κατηγορία ότι μετείχε σε επανάσταση. Οδηγήθηκε στην Ελευθερούπολη, όπου και κλείστηκε στα αστυνομικά κρατητήρια, στο κελί των μελλοθανάτων, μαζί με άλλους πέντε οι οποίοι και εκτελέστηκαν.

    Κατά την ανάκριση, του απευθύνθηκαν κατηγορίες ότι κάνει παρακλήσεις στην εκκλησία για να φύγουν οι Βούλγαροι και ότι μεταφέρει όπλα στην Καβάλα, τα οποία και διανέμει στους επαναστάτες, και τέλος ότι πήγε την παραμονή της επανάστασης στη Νικήσιανη για να συνεννοηθεί με άλλους επαναστάτες που βρίσκονταν εκεί.

    Επειδή δεν παραδέχθηκε τις κατηγορίες ξυλοκοπήθηκε με τον πλέον βάρβαρο τρόπο, και του ξεριζώθηκε η γενειάδα του από τους Βούλγαρους χωροφύλακες. Στη συνέχεια μεταφέρθηκε στο θάλαμο των βασανιστηρίων και παραδόθηκε στους ειδικούς δήμιους και βασανιστές οι οποίοι, αφού τον έγδυσαν, υπεβλήθη σε ανήκουστα βασανιστήρια και εξευτελισμούς, ενώ τον ξυλοκοπούσαν επί ώρες μέχρι αιμορραγίας, και τότε τον μετέφεραν στο κρατητήριο. Την επομένη επαναλήφθηκε ο ξυλοδαρμός από το πρωί μέχρι το μεσημέρι, και αφού κατέστη ετοιμοθάνατος μεταφέρθηκε και πάλι στο κρατητήριο.

    Όταν μετά από 8 ημέρες απελευθερώθηκε, επανήλθε στο σπίτι του όπου και έμεινε κλινήρης για 7 μήνες. Το σπίτι του λεηλατήθηκε.

Οι νεκροί Παλαιοχωρινοί

    Ο φόρος αίματος που πλήρωσε το Παλαιοχώρι ήταν μεγάλος. Σαν σήμερα, στις 29 Σεπτεμβρίου 1941, εκτελέστηκαν στη Δράμα δια τυφεκισμού οι Κωνσταντίνος Θαλασσούδης, Αριστοτέλης Βαλσαμίδης, 27 ετών και Παύλος Τσελίκης 24 ετών με την κατηγορία ότι συμμετείχαν στα γεγονότα της Δράμας.

    Μία ημέρα αργότερα, στις 30 Σεπτεμβρίου 1941, η βουλγαρική αεροπορία βομβάρδισε την πλατεία του χωριού, σκοτώνοντας τον 60χρονο Σαράντη Τσιπουρόπουλο, και προκαλώντας σημαντικές ζημιές στα σπίτια γύρω από το σημείο που έπεσε η βόμβα.

    Τέλος, την 1η Οκτωβρίου 1941 τμήμα του κατοχικού βουλγαρικού στρατού μπήκε στο Παλαιοχώρι και συγκέντρωσε τους άρρενες κατοίκους στην αυλή του Δημοτικού Σχολείου για να τους εκτελέσει, στο πλαίσιο των αντιποίνων για την εξέγερση της Δράμας. Δύο πολυβόλα στήθηκαν απέναντι από τους συγκεντρωμένους Παλαιοχωρινούς. Ωστόσο οι διαπραγματεύσεις και η αποφασιστικότητα των κατοίκων του χωριού ματαίωσαν την τελευταία στιγμή την εκτέλεση.

Για τη σχολική χρονιά!

Στα μέσα στου 20ου αιώνα, χρόνια δύσκολα που ακολούθησαν τον πόλεμο, τέτοιες μέρες, τα παιδιά έφταναν στο σχολείο όπως μπορούσαν. Άλλα ήταν ξυπόλυτα, άλλα φορούσαν παπούτσια μεγαλύτερα από τα πόδια τους και άλλα κρατούσαν αυτοσχέδιες τσάντες από ύφασμα ή παλιά σακιά. Τα ρούχα τους ήταν φτωχικά και τα πράγματά τους λιγοστά, όμως τα πρόσωπά τους έμεναν φωτεινά και χαμογελαστά, κι ας είχαν μάθει από πολύ νωρίς πως η ζωή είναι δύσκολη.

Όταν χτυπούσε το καμπανάκι του σχολείου, όλα έμοιαζαν να αλλάζουν. Για λίγες ώρες, το σχολείο γινόταν ένας μικρός κόσμος μακριά από τις στερήσεις. Στα διαλείμματα, οι αυλές γέμιζαν φωνές, κυνηγητό και παιχνίδια, κι εκεί, πάνω στο χώμα, τα παιδιά ξεχνούσαν για λίγο την κούραση του καλοκαιριού.

Γιατί το καλοκαίρι τους δεν ήταν συνώνυμο των διακοπών. Ήταν καπνός, χώμα και ιδρώτας. Από τα χαράματα ως αργά τη νύχτα, ολόκληρες οικογένειες δούλευαν στα καπνοχώραφα, με τα παιδιά να στέκονται δίπλα στους γονείς τους και τα μικρά τους χέρια να μαθαίνουν από νωρίς να βοηθούν.

Γι’ αυτό, όταν ερχόταν ο Σεπτέμβριος και ακουγόταν το πρώτο σχολικό κάλεσμα, η επιστροφή στο σχολείο έμοιαζε με μια μικρή γιορτή. Για μια στιγμή, η φτώχεια έμενε έξω από την πόρτα και μέσα έμπαιναν μόνο τα παιδιά. Έμπαιναν με τα ξυπόλυτα πόδια τους, τις αυτοσχέδιες τσάντες, τα πλατιά χαμόγελά τους και τα παιδικά μάτια τους που έλαμπαν.

Ας συνεχίσουν να λάμπουν τα παιδικά μάτια και σήμερα.

Τα παιχνίδια της αλάνας

Παιχνίδια 70 και πλέον ετών… Ξύλο, σίδερο, πηλός, και μια κλωστή, όλα δουλεμένα στο χέρι. Όμως μπορούσαν να κερδίσουν τη χαρά και τον ενθουσιασμό των παιδιών. Αν και αυτά τα παιχνίδια δεν είχαν φωτάκια να αναβοσβήνουν και χρώματα, είχαν κάτι μοναδικό και πολύτιμο. Είχαν περίσσιο χώρο για να στεγάσουν τα παιδικά όνειρα.

Αυτά τα λιτά αντικείμενα, φθαρμένα σήμερα από τον χρόνο, μοιάζουν να κρατούν ακόμη κάτι από τα παιδικά γέλια εκείνων των χρόνων. Μοιάζουν να κρατούν πάνω τους λίγη από τη σκόνη των αυλών, τον ήλιο των καλοκαιριών και τα χέρια των παιδιών που κάποτε τα κράτησαν.

Αυτά τα παιχνίδια είναι πια αναμνήσεις της χαράς που βρισκόταν σε απλά και ευτελή πράγματα της καθημερινότητας.

Όνειρα που χωρούσαν ολόκληρο τον κόσμο

 

Εκείνα τα καλοκαίρια στο Παλαιοχώρι Παγγαίου είχαν τη μυρωδιά του καπνού και του ζεστού χώματος, την μυρωδιά ενός αγροτικού καλοκαιριού. Ανάμεσα στα χωράφια και στις ατέλειωτες δουλειές κάτω από τον αδυσώπητο ήλιο, ένα μικρό παιδί αναζητούσε κρυφά τις δικές του ανάσες.

Τα μικρά του χέρια, κιτρινισμένα ακόμη από την πίκρα του καπνού και τον μόχθο της ημέρας, περίμεναν τη λιγοστή ώρα της ξεκούρασης. Τότε άνοιγε ένα παιδικό βιβλίο ή ένα περιοδικό. Και ξαφνικά, ο κόσμος άλλαζε. Για λίγη ώρα τα καπνόφυλλα, η ζέστη και η κούραση έμεναν έξω από τις σελίδες. Εκεί μέσα υπήρχαν εικόνες, ιστορίες, μακρινά μέρη και όνειρα που χωρούσαν ολόκληρο τον κόσμο.

Ύστερα το περιοδικό έκλεινε βιαστικά και αφηνόταν πάλι στην άκρη, σαν ένα μικρό, ένοχο μυστικό. Γιατί η ζωή περίμενε, ενώ τα χωράφια, τα καπνά και οι δουλειές δεν μπορούσαν να περιμένουν.

Κι όμως, χρόνια αργότερα, εκείνες οι λίγες κλεφτές σελίδες μοιάζουν πιο φωτεινές από ολόκληρα εκείνα τα καλοκαίρια. Γιατί χωρίς να το γνωρίζει τότε το παιδί, μέσα τους είχε φυλαχτεί κάτι πολύ πιο πολύτιμο από μια ιστορία. Φυλάχτηκε ένα μικρό κομμάτι από την παιδική ηλικία του πατέρα μου, από τα όνειρά του και από έναν κόσμο που έφυγε μαζί με εκείνα τα καλοκαίρια που δεν θα γυρίσουν ποτέ.

Η ιστορία πίσω από ένα τοπωνύμιο

Πόσο συχνά ένα τοπωνύμιο μπορεί να κρύβει μια αληθινή ιστορία που ισορροπεί ανάμεσα στη μνήμη, τον θρύλο και τα ιστορικά γεγονότα;

Μια άγνωστη, αλλά συγκλονιστική σελίδα της τοπικής ιστορίας, όπου η προφορική παράδοση συναντά τις ιστορικές πηγές και η συλλογική μνήμη αποκαλύπτει το αληθινό πρόσωπο ενός τόπου που εξακολουθεί να αφηγείται το παρελθόν του…

Το κουρμπάνι του Προφήτη Ηλία

Υπάρχουν έθιμα που δεν γράφτηκαν ποτέ σε βιβλία. Τα κράτησαν ζωντανά οι παλάμες που μοσχοβόλησαν καπνό από τα καζάνια, οι ώμοι που κουβάλησαν ξύλα, οι γέροντες που τα διηγήθηκαν στα εγγόνια τους σαν προσευχή. Ένα από αυτά είναι το κουρμπάνι του Προφήτη Ηλία στο Παλαιοχώρι του Παγγαίου.

Λίγες μέρες πριν από τη γιορτή, το χωριό άλλαζε ανάσα. Οι νέοι ανηφόριζαν στο βουνό με τα ζώα τους στολισμένα με πολύχρωμες χάντρες και μεγάλα κουδούνια, τα περίφημα «Τσάνια». Έπαιρναν την ευχή του παπά και ξεκινούσαν για το δάσος, εκεί όπου θα έκοβαν τα ξύλα που θα έτρεφαν τη φωτιά του κουρμπανιού. Ήταν μια τελετουργία που ένωνε γενιές, μια υπόσχεση ότι η παράδοση δεν θα σβήσει όσο θα ακούγεται ο ήχος των κουδουνιών να κατηφορίζει από το βουνό.

Κι έπειτα ερχόταν η μεγάλη μέρα.

Τα καζάνια άρχιζαν να σιγοβράζουν από τα χαράματα. Ο αχνός ανέβαινε σαν θυμίαμα στον καλοκαιρινό ουρανό, ανακατεύοντας το άρωμα του κρέατος με τη μυρωδιά του ξύλου και της ρίγανης. Δεν ήταν απλώς φαγητό. Ήταν ευλογία, τάμα, ευχαριστία. Ήταν το μερίδιο που ανήκε σε όλους, είτε είχαν πολλά είτε λίγα. Γύρω από το κουρμπάνι δεν υπήρχαν ξένοι. Όλοι γίνονταν μια μεγάλη οικογένεια, γιατί το κοινό τραπέζι είχε πάντα μεγαλύτερη αξία από το ατομικό πιάτο.

Στο Παλαιοχώρι, ο Προφήτης Ηλίας δεν κατοικεί μόνο στο εκκλησάκι του. Κατοικεί στις μνήμες των ανθρώπων. Στα πρόσωπα εκείνων που επιστρέφουν κάθε Ιούλιο από τα πέρατα της Ελλάδας και του κόσμου, μόνο και μόνο για να ξαναβρεθούν στον τόπο όπου κάποτε κρατούσαν το χέρι του παππού τους. Εκεί όπου έμαθαν πως η παράδοση δεν είναι μια παράσταση για τους επισκέπτες, αλλά ένας δεσμός που ενώνει τους ζωντανούς με όσους έφυγαν.

Κάποτε, όταν τα βράδια δεν τα φώτιζαν οι οθόνες αλλά τα αστέρια, το πανηγύρι κρατούσε ως το ξημέρωμα. Το κλαρίνο έπαιρνε τη θέση της σιωπής, οι κύκλοι του χορού άνοιγαν σαν αγκαλιές και οι ηλικιωμένοι χαμογελούσαν βλέποντας τα παιδιά να συνεχίζουν τα ίδια βήματα που είχαν χορέψει κι εκείνοι. Έτσι ταξίδευε η μνήμη: όχι μέσα από βιβλία, αλλά μέσα από έναν σκοπό, ένα πιάτο κουρμπάνι και έναν ζωηρό χορό.

Το κουρμπάνι του Προφήτη Ηλία δεν είναι μόνο μια γεύση ούτε μόνο ένα θρησκευτικό έθιμο. Είναι η ίδια η ψυχή του χωριού. Είναι η απόδειξη ότι η κοινότητα μπορεί ακόμη να συγκεντρώνεται, να μοιράζεται τον κόπο, την πίστη και τη χαρά. Κι όσο θα αντηχούν τα «Τσάνια» στις πλαγιές του Παγγαίου, όσο θα βράζουν τα καζάνια και θα υψώνεται ο αχνός προς τον ουρανό, το Παλαιοχώρι θα θυμίζει πως οι παραδόσεις δεν επιβιώνουν επειδή διατηρούνται στα μουσεία, αλλά επειδή συνεχίζουν να υπάρχουν στους χτύπους της καρδιάς των ανθρώπων.

Ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη ευλογία του πανηγυριού: πως κάθε χρόνο, για μία μέρα, ο χρόνος μοιάζει να κάνει πίσω. Οι απόντες επιστρέφουν στη μνήμη, οι παλιοί συναντούν τους νέους, και γύρω από το ίδιο καζάνι το χθες δίνει το χέρι στο σήμερα. Εκεί, γύρω απο το εκκλησάκι του Προφήτη Ηλία και στις πλαγιές του αιώνιου Παγγαίου, το κουρμπάνι δεν χορταίνει μόνο το σώμα, χορταίνει την ανάγκη του ανθρώπου να ανήκει κάπου.

Όταν η ιστορία του τόπου μας εξακολουθεί να αφηγείται τον εαυτό της

Υπάρχουν παραδόσεις που δεν ανήκουν μόνο στο χθες αλλά επιστρέφουν κάθε χρόνο για να θυμίσουν ποιοι είμαστε.

Τα «Τσάνια» του Παλαιοχωρίου Παγγαίου ζωντανεύουν ξανά, φέρνοντας μαζί τους τον ήχο των κουδουνιών, το βηματισμό των αλόγων, τις μνήμες των προγόνων και την ψυχή ενός τόπου που κρατά τις ρίζες του βαθιά στη γη του Παγγαίου.

Οι αναβάτες με τα στολισμένα ζώα και τα χαρακτηριστικά κουδούνια, τα «Τσάνια», ακολουθούν τη διαδρομή προς το βουνό για τη συλλογή ξύλων για το κουρμπάνι του Προφήτη Ηλία, πριν επιστρέψουν στο χωριό μέσα σε γιορτινή πομπή και παραδοσιακό γλέντι. Μια μοναδική εμπειρία μνήμης, πίστης και συλλογικής ταυτότητας που ενώνει τις γενιές και τιμά την πολιτιστική κληρονομιά του Παγγαίου.

Μια διαδρομή που ενώνει πίστη, παράδοση και συλλογική μνήμη. Μια γιορτή που δεν αναπαριστά απλώς το παρελθόν, αλλά το συνεχίζει.

Γιατί όσο ακούγονται τα «Τσάνια», η ιστορία του τόπου μας εξακολουθεί να αφηγείται τον εαυτό της.

Για την αξιοπρέπεια του μόχθου

Κάποτε, στις γωνιές των χωριών, εκεί όπου ο χρόνος κυλούσε αργά σαν ψίθυρος, οι τσαγκάρηδες έφτιαχναν με τα χέρια τους μικρά θαύματα. Η βελόνα τους κεντούσε το φθαρμένο δέρμα, το καλαπόδι κρατούσε τον ρυθμό της τέχνης και κάθε χτύπος του σφυριού έμοιαζε να γιατρεύει όχι μόνο τα παπούτσια, αλλά και τις ατέλειες της ίδιας της ζωής. Στα ταπεινά τους εργαστήρια γεννιόταν η αξιοπρέπεια του μόχθου, ενώ οι μυρωδιές του δέρματος, της κόλλας και του κεριού ενώνονταν με τις αφηγήσεις των περαστικών, σαν να ύφαιναν όλες μαζί τη μνήμη ενός τόπου. Μα οι καιροί άλλαξαν και οι ήχοι εκείνοι χάθηκαν, αφήνοντας πίσω τους μονάχα τη γλυκόπικρη νοσταλγία μιας τέχνης που σβήνει.

Η μνήμη μας ανακαλεί με σεβασμό τη μορφή του τελευταίου τσαγκάρη του Παλαιοχωρίου του Χρήστου Τασιούδη, του γνωστού «Τσώμη», ενός αυθεντικού φύλακα μιας τέχνης που άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στις ψυχές και στις διαδρομές του τόπου και των ανθρώπων του.

Ο ήχος της σάλπιγγας

Ο ήχος της σάλπιγγας έσκιζε το πρωινό σαν λεπτή, αόρατη κλωστή. Ήταν καθαρός, σχεδόν διάφανος, κι όμως βαρύς από κάτι που δεν λεγόταν. Στα στρατόπεδα της δεκαετίας του ’60 δεν ήταν απλώς σήμα, ήταν ανάσα, χρόνος, μνήμη.

Ο σαλπιγκτής δεν φυσούσε μόνο μέταλλο, μα ολόκληρη τη ζωή του. Μέσα σε κάθε εγερτήριο κρυβόταν ένα παιδί που κάποτε στεκόταν στη φιλαρμονική και μάθαινε να δίνει μορφή στον αέρα. Και πως ακόμη κι όταν η στολή βάραινε τους ώμους του, ο ήχος του είχε μια ανεξήγητη γλυκύτητα — σαν να θυμόταν.

Κάθε αυγή και κάθε δειλινό, ο κόσμος ξεκινούσε και τελείωνε με τη δική του πνοή. Ένας τέτοιος άνθρωπος, ένας τέτοιος σαλπιγκτής… ήταν ο πατέρας μου.

(Στη φωτογραφία ο πατέρας μου Χρήστος Μεντίζης κατά τη διάρκεια της θητείας του).

Χριστός Ανέστη!